مقدمه

در موسیقی غنی ایران و مناطق کردنشین، سازهای زهی مضرابی نقش بسیار مهمی در حفظ و انتقال فرهنگ، داستان‌ها و نغمه‌های قدیمی داشته‌اند. در میان این سازها، تنبور و دیوان از شناخته‌شده‌ترین سازهای خانواده تنبور هستند که هر کدام هویت، ویژگی‌های صوتی و جایگاه فرهنگی خاص خود را دارند.

اگرچه این دو ساز از نظر ظاهر شباهت‌هایی مانند دسته بلند، کاسه چوبی و شیوه زخمه‌زنی دارند، اما تفاوت‌های مهمی در تاریخچه، ساختمان ساز، تعداد سیم‌ها، شیوه اجرا، کوک، جنس صدا و کاربرد موسیقایی میان آن‌ها وجود دارد.

شناخت تفاوت تنبور و دیوان به نوازندگان و علاقه‌مندان موسیقی کمک می‌کند تا انتخاب دقیق‌تری داشته باشند و بهتر با ویژگی‌های این دو ساز ارزشمند ایرانی آشنا شوند.

معرفی ساز دیوان

دیوان (Divan) یکی از سازهای زهی مضرابی خانواده تنبور است که در مناطق کردنشین ایران، ترکیه، عراق و سوریه رواج دارد. این ساز در ظاهر شباهت زیادی به باغلاما و تنبور دارد، اما ابعاد بزرگ‌تر و صدای پرقدرت‌تری نسبت به بسیاری از سازهای این خانواده تولید می‌کند.

دیوان بیشتر با موسیقی کردی، به‌ویژه موسیقی حماسی، عاشقانه و روایی پیوند خورده است. این ساز در روایت داستان‌های قومی، آوازهای کردی و اجرای مقام‌های محلی نقش مهمی دارد.

تاریخ دقیق پیدایش دیوان مشخص نیست، اما شکل امروزی آن احتمالاً در چند قرن اخیر در مناطق آناتولی و کردستان توسعه پیدا کرده است. امروزه دیوان در کشورهای:

• ایران
• ترکیه
• عراق
• سوریه

نواخته می‌شود.

دیوان معمولاً در سه اندازه اصلی ساخته می‌شود:

• جُرا (Cura): کوچک‌ترین نوع دیوان با صدای زیرتر
• باغلامای دسته کوتاه (Çöğür): اندازه متوسط
• دیوان (Divan Sazı): بزرگ‌ترین نوع با صدای بم‌تر و پرحجم‌تر

ساختار و اجزای ساز دیوان

دیوان از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است:

• کاسه
• دسته
• صفحه
• سیم‌ها
• گوشی‌ها
• خرک
• سیم‌گیر

کاسه دیوان معمولاً از چوب‌هایی مانند توت ساخته می‌شود و در دو نوع اصلی وجود دارد:

• یکپارچه (تنه‌ای)
• ترکه‌ای

دسته ساز معمولاً از چوب گردو یا توت ساخته شده و نسبتاً بلند است.

دیوان معمولاً دارای ۷ یا ۹ سیم فلزی است که به صورت گروهی کوک می‌شوند. نوازنده برای اجرای نت‌ها از پرده‌های متحرک روی دسته استفاده می‌کند.

برای نواختن دیوان معمولاً از مضراب پلاستیکی یا شلپه (مضراب مخصوص باغلاما) استفاده می‌شود که امکان اجرای ضربات سریع و تکنیک‌های ریتمیک را فراهم می‌کند.

صدای ساز دیوان

دیوان به دلیل اندازه بزرگ‌تر نسبت به بسیاری از سازهای خانواده تنبور، صدایی:

• پرحجم
• قدرتمند
• شفاف
• رسا

دارد.

این ویژگی باعث شده است که دیوان برای اجراهای گروهی و همراهی با آواز بسیار مناسب باشد.

معرفی ساز تنبور

تنبور یکی از کهن‌ترین سازهای زهی ایران است که قدمت آن به هزاران سال قبل بازمی‌گردد. این ساز جایگاهی ویژه در فرهنگ موسیقی ایران، به‌خصوص در میان اقوام کرد و پیروان آیین یارسان دارد.

تنبور علاوه بر ارزش موسیقایی، دارای جایگاه معنوی و آیینی است و در بسیاری از مراسم عرفانی و مذهبی استفاده می‌شود.

مناطق مهم رواج تنبور عبارت‌اند از:

• کرمانشاه
• کردستان
• لرستان
• همدان

شهر دالاهو در استان کرمانشاه نیز به عنوان شهر ملی تنبور ایران شناخته می‌شود.

ساختار ساز تنبور

تنبور از بخش‌های زیر تشکیل شده است:

• کاسه
• دسته
• صفحه
• خرک
• سیم‌گیر
• سیم‌ها
• دستان‌ها

کاسه تنبور معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود و می‌تواند به دو شکل باشد:

• یکپارچه
• ترکه‌ای

شکل کاسه اغلب گلابی‌شکل است و دسته‌ای بلند دارد.

تنبور معمولاً دارای:

• سه سیم در مدل‌های قدیمی
• چهار سیم در برخی مدل های جدیدتر

است.

بر روی دسته تنبور معمولاً حدود ۱۳ تا ۱۴ دستان (پرده) بسته می‌شود که امکان اجرای فواصل موسیقی ایرانی را فراهم می‌کنند.

شیوه نوازندگی تنبور

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های تنبور و دیوان در روش نواختن آن‌ها است.

تنبور بدون استفاده از مضراب مصنوعی نواخته می‌شود. نوازنده با انگشتان دست راست روی سیم‌ها زخمه می‌زند و تکنیک‌های خاصی مانند:

• ریز
• پنجه‌کاری
• شلاقی
• تکیه

را اجرا می‌کند.

صدای تنبور حالتی:

• روحانی
• عمیق
• درون‌گرا
• عرفانی

دارد و به همین دلیل در موسیقی آیینی و عرفانی اهمیت زیادی پیدا کرده است.

از نوازندگان مشهور تنبور می‌توان به:

• سید خلیل عالی‌نژاد
• علی‌اکبر مرادی
• کیخسرو پورناظری
• سهراب پورناظری
• رامین کاکاوند

اشاره کرد.

تفاوت تنبور و دیوان از نظر تاریخچه

مهم‌ترین تفاوت این دو ساز، قدمت تاریخی آن‌ها است.

تنبور یکی از سازهای بسیار قدیمی ایران محسوب می‌شود و نمونه‌هایی از سازهای مشابه آن در آثار باستانی و منابع تاریخی دیده شده است.

در مقابل، دیوان شکل تکامل‌یافته‌تری از سازهای خانواده تنبور و باغلاما است که در چند قرن اخیر در مناطق کردنشین و آناتولی گسترش پیدا کرده است.

بنابراین:

ویژگی	تنبور	دیوان
قدمت	چند هزار ساله	چند صد ساله
خاستگاه اصلی	ایران باستان و مناطق یارسان‌نشین	کردستان و آناتولی
کاربرد اصلی	عرفانی و آیینی	حماسی، محلی و روایی

تفاوت تنبور و دیوان از نظر تعداد سیم و کوک

تنبور و دیوان از نظر تعداد سیم تفاوت قابل توجهی دارند.

تنبور

• معمولاً ۳ یا ۴ سیم دارد
• کوک‌های مختلفی دارد
• بیشتر بر اساس مقام‌های تنبوری تنظیم می‌شود

دیوان

• معمولاً ۷ یا ۹ سیم دارد
• سیم‌ها به صورت جفتی یا گروهی کوک می‌شوند
• دامنه صوتی گسترده‌تری دارد

کوک دیوان بسته به منطقه و سبک نوازنده متفاوت است.

تفاوت صدای تنبور و دیوان

صدای این دو ساز تفاوت آشکاری دارد.

صدای تنبور

صدای تنبور:

• نرم‌تر
• عمیق‌تر
• معنوی‌تر

است و بیشتر برای موسیقی آرام، عرفانی و مقام‌های سنتی استفاده می‌شود.

صدای دیوان

صدای دیوان:

• بلندتر
• پرطنین‌تر
• قدرتمندتر

است و برای اجرای گروهی، آواز و موسیقی محلی مناسب‌تر است.

تفاوت ظاهری تنبور و دیوان

هر دو ساز دارای کاسه چوبی و دسته بلند هستند، اما تفاوت‌هایی دارند.

تنبور

• کاسه کوچک‌تر
• فرم گلابی‌شکل
• دسته ظریف‌تر
• سیم‌های کمتر

دیوان

• کاسه بزرگ‌تر
• دسته بلندتر
• بدنه حجیم‌تر
• سیم‌های بیشتر

همچنین دیوان معمولاً دارای گوشی‌های فلزی است، در حالی که تنبور سنتی بیشتر با گوشی‌های چوبی ساخته می‌شود.

تنبور بهتر است یا دیوان؟

انتخاب میان تنبور و دیوان کاملاً به هدف نوازنده بستگی دارد.

اگر علاقه‌مند به:

• موسیقی عرفانی
• مقام‌های ایرانی
• صدای عمیق و روحانی

هستید، تنبور انتخاب مناسب‌تری است.

اما اگر به:

• موسیقی کردی
• اجرای گروهی
• صدای بلند و پرقدرت

علاقه دارید، دیوان گزینه مناسب‌تری خواهد بود.

نتیجه‌گیری

تنبور و دیوان هر دو از سازهای ارزشمند خانواده سازهای زهی ایرانی هستند، اما هر کدام مسیر تاریخی و هویت موسیقایی متفاوتی دارند.

تنبور با قدمتی چند هزار ساله، بیشتر نماد موسیقی عرفانی و آیینی ایران است، در حالی که دیوان با صدای قدرتمند و گستره بیشتر، نقش مهمی در موسیقی کردی و منطقه آناتولی دارد.

شناخت تفاوت‌های این دو ساز به نوازندگان کمک می‌کند تا بر اساس علاقه، سبک موسیقی و هدف خود، ساز مناسب‌تری انتخاب کنند. هر دو ساز بخشی از میراث فرهنگی ارزشمند ایران و منطقه خاورمیانه هستند و همچنان نسل‌های جدید را با صدای اصیل خود همراه می‌کنند.