مقدمه؛ دو ساز از یک خانواده با دو هویت متفاوت

در موسیقی ایران و مناطق کردنشین، سازهای زهی مضرابی همواره نقش مهمی در حفظ فرهنگ، روایت‌های قومی و انتقال نغمه‌های نسل‌های گذشته داشته‌اند. در میان این سازها، تنبور و دیوان از شناخته‌شده‌ترین سازهای دسته‌بلند منطقه به شمار می‌روند که هر کدام دارای پیشینه، ساختار و شخصیت صوتی منحصربه‌فردی هستند.

در نگاه اول، این دو ساز شباهت‌های زیادی دارند؛ هر دو دارای دسته بلند، کاسه چوبی، پرده‌بندی و شیوه نواختن با زخمه هستند. اما تفاوت‌های مهمی در تاریخچه، ساختمان ساز، تعداد سیم‌ها، روش نوازندگی، کوک، رنگ صوتی و کاربرد موسیقایی میان آن‌ها وجود دارد.

شناخت تفاوت تنبور و دیوان به نوازندگان، هنرجویان و علاقه‌مندان موسیقی کمک می‌کند تا انتخاب دقیق‌تری داشته باشند و ساز متناسب با سبک مورد علاقه خود را بهتر بشناسند.

معرفی ساز دیوان

دیوان یکی از سازهای زهی مضرابی رایج در مناطق کردنشین، آناتولی و بخش‌هایی از خاورمیانه است. این ساز از خانواده سازهای دسته‌بلند منطقه محسوب می‌شود و از نظر ظاهری با سازهایی مانند باغلاما، ساز و تنبور شباهت‌هایی دارد.

دیوان به دلیل ابعاد بزرگ‌تر نسبت به بسیاری از سازهای هم‌خانواده خود، صدایی پرحجم‌تر و قدرتمندتر تولید می‌کند. این ویژگی باعث شده است که در موسیقی کردی، ترکی و موسیقی‌های محلی منطقه برای همراهی آواز، اجرای مقام‌ها و روایت‌های حماسی مورد استفاده قرار گیرد.

خاستگاه دقیق شکل امروزی دیوان به طور قطعی مشخص نیست، اما این ساز در طی چند قرن اخیر در مناطق آناتولی و کردستان توسعه پیدا کرده و به یکی از سازهای مهم موسیقی محلی این مناطق تبدیل شده است.

امروزه دیوان در کشورهایی مانند:

• ایران
• ترکیه
• عراق
• سوریه

نواخته می‌شود.

انواع دیوان

دیوان معمولاً در اندازه‌های مختلف ساخته می‌شود که هر کدام ویژگی صوتی متفاوتی دارند:

جُرا (Cura)

کوچک‌ترین عضو خانواده دیوان است و به دلیل اندازه کوچک‌تر، صدایی زیرتر و چابک‌تر دارد.

باغلامای متوسط (Çöğür)

اندازه‌ای بین جرا و دیوان بزرگ دارد و در برخی مناطق برای اجرای ملودی‌های محلی استفاده می‌شود.

دیوان بزرگ (Divan Sazı)

بزرگ‌ترین نوع این خانواده است و به دلیل کاسه بزرگ‌تر و طول دسته بیشتر، صدایی بم‌تر، عمیق‌تر و پرطنین‌تر تولید می‌کند.

ساختار و اجزای ساز دیوان

دیوان از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است:

• کاسه
• صفحه
• دسته
• پرده‌ها
• خرک
• سیم‌گیر
• گوشی‌ها
• سیم‌ها

کاسه دیوان معمولاً از چوب‌هایی مانند توت ساخته می‌شود و به دو روش اصلی تولید می‌شود:

• کاسه یکپارچه
• کاسه ترکه‌ای

در مدل یکپارچه، بدنه از یک تکه چوب تراشیده می‌شود؛ در حالی که در مدل ترکه‌ای، نوارهای چوبی در کنار هم قرار می‌گیرند.

دسته دیوان معمولاً از چوب‌هایی مانند گردو یا توت ساخته می‌شود و دارای پرده‌های متحرک است که امکان اجرای فواصل موسیقی منطقه‌ای را فراهم می‌کند.

دیوان معمولاً دارای ۷ یا ۹ سیم است که به صورت گروهی کوک می‌شوند. برای نواختن این ساز اغلب از مضراب مخصوصی به نام شلپه یا مضراب باغلاما استفاده می‌شود که امکان اجرای ضربات سریع و تکنیک‌های ریتمیک را فراهم می‌کند.

صدای ساز دیوان

دیوان به دلیل ساختار بزرگ‌تر خود نسبت به بسیاری از سازهای خانواده تنبور، صدایی با ویژگی‌های زیر دارد:

• پرقدرت
• شفاف
• رسا
• پرطنین

این ویژگی‌ها باعث شده‌اند دیوان برای اجراهای گروهی، همراهی خواننده و اجرای موسیقی‌های حماسی و روایی انتخاب مناسبی باشد.

معرفی ساز تنبور

تنبور یکی از سازهای کهن خانواده سازهای زهی ایران است که پیشینه‌ای طولانی در فرهنگ موسیقایی ایران و مناطق غرب کشور دارد.

این ساز به‌ویژه در میان مردم کرد، مخصوصاً پیروان آیین یارسان، جایگاهی فراتر از یک ساز معمولی دارد و در بسیاری از مراسم آیینی و عرفانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سازهای خانواده تنبور دارای تاریخی چندصدساله و حتی کهن‌تر در منطقه ایران و بین‌النهرین هستند و نمونه‌های مشابه آن‌ها در آثار تاریخی و منابع موسیقایی دیده شده است.

مناطق مهم رواج تنبور عبارت‌اند از:

• کرمانشاه
• کردستان
• لرستان
• همدان

شهر دالاهو در استان کرمانشاه نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز ساخت و آموزش تنبور شناخته می‌شود.

ساختار ساز تنبور

تنبور از بخش‌های زیر تشکیل شده است:

• کاسه
• صفحه
• دسته
• خرک
• سیم‌گیر
• سیم‌ها
• دستان‌ها (پرده‌ها)

کاسه تنبور معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود و مانند بسیاری از سازهای سنتی ایرانی، به دو شکل اصلی وجود دارد:

• یکپارچه
• ترکه‌ای

فرم کاسه معمولاً گلابی‌شکل است و دسته‌ای بلند دارد.

تنبور رایج امروزی معمولاً دارای سه سیم است که به صورت گروهی نواخته می‌شوند. برخی نمونه‌های جدید ممکن است تغییراتی در تعداد سیم داشته باشند.

روی دسته تنبور نیز پرده‌هایی بسته می‌شود که امکان اجرای مقام‌های مخصوص این ساز و فواصل موسیقی ایرانی را فراهم می‌کنند.

شیوه نوازندگی تنبور

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های تنبور و دیوان، روش اجرای آن‌ها است.

تنبور معمولاً بدون استفاده از مضراب جداگانه نواخته می‌شود و نوازنده با انگشتان دست راست روی سیم‌ها زخمه می‌زند.

از تکنیک‌های رایج نوازندگی تنبور می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ریز
• پنجه‌کاری
• تکیه
• شلاقی

رنگ صوتی تنبور معمولاً:

• عمیق
• گرم
• درون‌گرا
• معنوی

توصیف می‌شود و همین ویژگی باعث شده است که جایگاه ویژه‌ای در موسیقی عرفانی و آیینی داشته باشد.

از نوازندگان شناخته‌شده تنبور می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

• سید خلیل عالی‌نژاد
• علی‌اکبر مرادی
• کیخسرو پورناظری
• سهراب پورناظری
• رامین کاکاوند

تفاوت تنبور و دیوان از نظر تاریخچه

مهم‌ترین تفاوت میان این دو ساز، مسیر تاریخی آن‌ها است.

تنبور یکی از سازهای قدیمی منطقه ایران محسوب می‌شود و با فرهنگ موسیقی آیینی و عرفانی پیوند عمیقی دارد.

در مقابل، دیوان بیشتر در چند قرن اخیر در مناطق کردنشین و آناتولی توسعه پیدا کرده و ارتباط نزدیکی با موسیقی محلی، حماسی و روایی دارد.

ویژگی	تنبور	دیوان
پیشینه	بسیار قدیمی در فرهنگ موسیقی ایران	توسعه‌یافته در چند قرن اخیر
خاستگاه فرهنگی	ایران و مناطق یارسان‌نشین	کردستان و آناتولی
کاربرد اصلی	آیینی و عرفانی	محلی، حماسی و روایی

تفاوت تنبور و دیوان از نظر سیم و کوک

تنبور

• معمولاً دارای سه سیم است
• بر اساس مقام‌های تنبوری کوک می‌شود
• تمرکز اصلی آن بر بیان احساسی و مقام‌های سنتی است

دیوان

• معمولاً دارای ۷ یا ۹ سیم است
• سیم‌ها به صورت گروهی کوک می‌شوند
• دامنه صوتی گسترده‌تری دارد

کوک هر دو ساز می‌تواند بسته به منطقه، سبک نوازنده و نوع اجرا تغییر کند.

تفاوت صدای تنبور و دیوان

صدای تنبور

صدای تنبور معمولاً:

• نرم‌تر
• عمیق‌تر
• گرم‌تر
• معنوی‌تر

است.

این ویژگی باعث شده است که برای موسیقی آرام، مقام‌های عرفانی و اجراهای تک‌نوازی مناسب باشد.

صدای دیوان

صدای دیوان معمولاً:

• بلندتر
• پرحجم‌تر
• روشن‌تر
• قدرتمندتر

است و برای همراهی آواز و اجراهای گروهی کاربرد بیشتری دارد.

تفاوت ظاهری تنبور و دیوان

اگرچه هر دو ساز ظاهر مشابهی دارند، اما تفاوت‌هایی میان آن‌ها دیده می‌شود.

تنبور

• کاسه کوچک‌تر
• فرم گلابی‌شکل
• سیم‌های کمتر
• ظاهر ظریف‌تر

دیوان

• کاسه بزرگ‌تر
• بدنه حجیم‌تر
• دسته بلندتر
• سیم‌های بیشتر

همچنین نوع طراحی خرک، پرده‌بندی و جزئیات ساخت در این دو ساز متفاوت است.

تنبور بهتر است یا دیوان؟

انتخاب بین این دو ساز به علاقه و هدف نوازنده بستگی دارد.

اگر علاقه‌مند به:

• موسیقی عرفانی
• مقام‌های ایرانی
• صدای عمیق و احساسی
• موسیقی آیینی

هستید، تنبور انتخاب مناسب‌تری خواهد بود.

اما اگر به:

• موسیقی کردی
• اجرای گروهی
• صدای پرقدرت‌تر
• همراهی آواز

علاقه دارید، دیوان گزینه مناسب‌تری است.

هنگام خرید تنبور یا دیوان به چه نکاتی توجه کنیم؟

کیفیت یک ساز تنها به ظاهر آن محدود نمی‌شود. هنگام خرید باید به موارد زیر توجه کرد:

• کیفیت چوب کاسه و دسته
• یکپارچه یا ترکه‌ای بودن کاسه
• صاف بودن دسته
• کیفیت پرده‌بندی
• کیفیت خرک و شیطانک
• پایداری کوک
• سابقه و مهارت سازنده

یک ساز باکیفیت علاوه بر صدای بهتر، تجربه نوازندگی راحت‌تر و عمر طولانی‌تری خواهد داشت.

نتیجه‌گیری

تنبور و دیوان هر دو از سازهای ارزشمند خانواده سازهای زهی دسته‌بلند در منطقه خاورمیانه هستند، اما هر کدام هویت موسیقایی متفاوتی دارند.

تنبور با پیوند عمیق خود با موسیقی عرفانی و آیینی، یکی از نمادهای مهم فرهنگ موسیقی ایران محسوب می‌شود. دیوان نیز با صدای پرقدرت و جایگاه ویژه در موسیقی کردی و منطقه آناتولی، نقش مهمی در حفظ و انتقال نغمه‌های محلی دارد.

شناخت تفاوت‌های این دو ساز به نوازندگان کمک می‌کند تا بر اساس سبک مورد علاقه، نوع موسیقی و هدف خود، انتخاب دقیق‌تری داشته باشند. هر دو ساز بخشی ارزشمند از میراث موسیقی ایران و منطقه هستند و همچنان صدای فرهنگ و تاریخ را به نسل‌های جدید منتقل می‌کنند.