کمانچه یکی از ساز های قدیمی و اصیل ایرانی است که در سال 2019 به عنوان میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت جهانی شده است. این ساز قسمت هایی همچون شکم، دسته، خرک و پایه دارد و اغلب در هنگام نواختن نوازنده، روی زمین قرار می گیرد. نوازنده برای نواختن کمانچه از آرشه استفاده می کند و در صورت مهارت نوازنده، کمانچه با انگشتان دست نیز نواخته می شود. کمانچه ها کاسه ای کروی و تو خالی دارند. این ساز را معمولا با چوب توت می سازند. کمانچه در بین موسیقی دانان بسیار محبوب است و همانطور که اشاره کردیم، جهانیان نیز با این ساز گوشنواز، آشنایی دارند. در این مقاله برای آشنایی بیشتر انواع کمانچه نام برده شده است و درمورد آن ها توضیح داده شده است.

انواع کمانچه

کمانچه ایرانی (ویژگی‌ها و مدل‌ها)

کمانچه ایرانی، رایج‌ترین مدل این ساز است که در موسیقی سنتی و دستگاهی ایران کاربرد دارد. ساختار آن شامل کاسه‌ای کروی و پشت بسته، دسته‌ای بلند و چهار سیم فلزی است. جنس بدنه معمولاً از چوب توت، گردو یا افرا انتخاب می‌شود. پوست روی کاسه اغلب از بره تودلی یا بز است و خرک از چوب یا استخوان ساخته می‌شود.

کوک رایج کمانچه ایرانی معمولاً می-لا-ر-سل است که مشابه کوک ویولن می‌باشد. با این حال، بسته به دستگاه موسیقی و سبک نوازندگی، کوک‌های دیگری نیز استفاده می‌شود (مانند ر-لا-ر-لا برای موسیقی لری یا می-لا-می-لا برای دستگاه همایون).

صدای کمانچه ایرانی گرم، متعادل و کمی تو دماغی است. این ساز قابلیت اجرای تمام فواصل موسیقی ایرانی (پرده، نیم‌پرده و ربع‌پرده) را دارد و برای تکنیک‌های ظریف آرشه‌کشی، ویبراسیون، تریل و گلیساندو بسیار مناسب است.

از نوازندگان برجسته کمانچه ایرانی می‌توان به علی‌اصغر بهاری، حسین یاحقی، رحمت‌الله بدیعی، اردشیر کامکار، کیهان کلهر، سعید فرجپوری، علی‌اکبر شکارچی و داوود گنجه‌ای اشاره کرد.

کمانچه لری (تال) — پشت باز و پشت بسته

کمانچه لری یا تال، ساز اصلی موسیقی لری و مناطق غرب ایران (لرستان، کرمانشاه، چهارمحال و بختیاری، دامغان) است. این مدل در دو نوع پشت باز و پشت بسته ساخته می‌شود:

• کمانچه لری پشت باز: دارای کاسه‌ای مخروطی و سبک‌تر است. صدای آن شفاف، تیز و نافذ بوده و برای اجرای قطعات ریتمیک و چرخش سریع ساز بسیار مناسب است. در گذشته سه سیم داشته اما امروزه اغلب چهار سیم دارد. این مدل بیشتر در لرستان و مناطق غربی ایران رواج دارد.
• کمانچه لری پشت بسته: کاسه‌ای کروی و سنگین‌تر دارد و صدای آن نرم‌تر و گرفته‌تر است. این مدل برای قطعات ملودیک و آرام مناسب‌تر است.

کمانچه لری معمولاً با کوک ر-لا-ر-لا نواخته می‌شود. این ساز در موسیقی عاشقانه، غم‌انگیز و آیینی لری کاربرد فراوان دارد و اغلب با سازهایی چون دهل و سرنا همراهی می‌شود.

از نوازندگان برجسته کمانچه لری می‌توان به علی‌اکبر شکارچی، فرج علیپور، محمدرضا شکارچی و سیف‌الله شکری اشاره کرد.

کمانچه آذری — مشخصات و کوک

کمانچه آذری در موسیقی آذربایجان ایران و جمهوری آذربایجان جایگاه ویژه‌ای دارد. این مدل دارای ویژگی‌های ساختاری و صوتی متمایزی است:

• کاسه: بزرگ‌تر، پهن‌تر و دهانه‌ای گشادتر نسبت به کمانچه ایرانی دارد.
• دسته: کوتاه‌تر از مدل ایرانی است.
• سیم‌ها: ضخیم‌تر و فنری هستند.
• کوک: معمولاً سل-دو-سل-دو است که باعث می‌شود صدای ساز حدود یک و نیم پرده زیرتر از کمانچه ایرانی باشد.
• صدادهی: رسا، شفاف و مناسب برای اجرای قطعات سریع و ریتمیک موسیقی آذری (موغام).

در شیوه نوازندگی کمانچه آذری، آرشه‌کشی اغلب دورتر از خرک انجام می‌شود و تکنیک‌های ویژه‌ای برای اجرای پاساژهای سریع و بداهه‌نوازی به کار می‌رود. این ساز در گروه‌های موسیقی آذری، هم نقش ملودیک و هم پاسخ‌دهنده به خواننده را ایفا می‌کند.

از نوازندگان برجسته کمانچه آذری می‌توان به هابیل علی‌اف، شریف اف و رامیز قلی‌اف اشاره کرد

کمانچه ترکیه‌ای و قیچک ترکی

در ترکیه، ساز مشابهی با نام «کمانچه کلاسیک ترکیه‌ای» وجود دارد که ویژگی‌های زیر را داراست:

• بدنه: گلابی‌شکل و از چوب یک‌تکه ساخته می‌شود.
• تعداد سیم: سه سیم دارد (در گذشته از روده حیوانات، امروزه از سیم‌های مصنوعی یا فلزی).
• نحوه نوازندگی: در حالت ایستاده یا نشسته، ساز بین دو زانو یا روی یک زانو قرار می‌گیرد.
• سبک موسیقی: عمدتاً در موسیقی کلاسیک عثمانی و فولکلور ترکیه‌ای کاربرد دارد.
• صدادهی: غم‌انگیز، روح‌نواز و مناسب برای قطعات احساسی.

این ساز در قرن نوزدهم توسط نوازندگان یونانی و ترک به موسیقی کلاسیک عثمانی وارد شد و به ساز اصلی آرشه‌ای این سبک بدل گردید.

کمانچه بلوچی و قیچک‌های جنوب ایران

در مناطق جنوب شرقی ایران (سیستان و بلوچستان، هرمزگان)، سازهایی چون سروز (سرود) و قیچک رواج دارد که از خانواده کمانچه محسوب می‌شوند:

• سروز بلوچی: دارای سه سیم اصلی و چندین سیم واخوان (تا ۱۵ یا حتی ۲۰ سیم). سیم‌های واخوان باعث افزایش حجم و طنین صدا می‌شوند. این ساز با آرشه‌ای از موی دم اسب نواخته می‌شود و صدایی قوی، تیز و طنین‌دار دارد.
• قیچک: بدنه‌ای دو قسمتی و قلبی‌شکل دارد. دسته کوتاه و فاقد دستان‌بندی است. صدای قیچک نسبت به کمانچه قوی‌تر و طنین بیشتری دارد و در موسیقی نواحی جنوب و شرق ایران (بلوچستان، هرمزگان، کرمان) کاربرد دارد.

این سازها اغلب در موسیقی محلی، مراسم آیینی و همراهی با آوازهای بلوچی و جنوبی استفاده می‌شوند.

کمانچه آلتو و باس — انواع آلتو و باس

در دهه‌های اخیر، مدل‌های بزرگ‌تر و بم‌تر کمانچه با نام‌های «کمانچه آلتو» و «کمانچه باس» ساخته شده‌اند:

• کمانچه آلتو: اندازه‌ای بزرگ‌تر از کمانچه معمولی دارد و صدایی بم‌تر و نرم‌تر تولید می‌کند. کوک سیم‌ها معمولاً لا-ر-سل-دو است و محدوده صدادهی آن در کلید دو خط سوم نت‌نویسی می‌شود. این مدل برای اجراهای ارکسترال و گروه‌نوازی مناسب است.
• کمانچه باس: حتی بزرگ‌تر از آلتو است و صدایی یک اکتاو بم‌تر از کمانچه معمولی دارد. این مدل در ارکسترهای ملی و گروه‌های بزرگ موسیقی ایرانی کاربرد دارد.

کمانچه آلتو و باس امکان اجرای خطوط ملودیک بم‌تر و هارمونی‌های پیچیده‌تر را در گروه‌نوازی فراهم می‌کنند و به غنای صوتی ارکسترهای ایرانی افزوده‌اند.

شاه‌کمان 

شاه‌کمان یکی از سازهای نوین و خلاقانهٔ ایرانی است که توسط کیهان کلهر و پیتر بیفن طراحی و معرفی شد. این ساز در واقع نسخه‌ای توسعه‌یافته از خانوادهٔ کمانچه و قیچک است، با این هدف که گسترهٔ صوتی بیشتری در اختیار نوازنده قرار دهد و امکان اجرای قطعات چندصدایی و تکنیک‌های گسترده‌تر فراهم شود.

شاه‌کمان به دلیل طراحی خاص، صدادهی قدرتمند و قابلیت اجرای خطوط ملودیک و هارمونیک، در موسیقی سنتی، کلاسیک ایرانی، تلفیقی و حتی ارکسترال کاربرد پیدا کرده.

کمانچه الکتریک و مدرن‌سازی

کمانچه الکتریک یا برقی، مدلی مدرن از این ساز است که با نصب پیکاپ و امکان اتصال به آمپلی‌فایر، برای اجراهای صحنه‌ای و سبک‌های تلفیقی و پاپ مناسب است. ویژگی‌های این مدل عبارت‌اند از:

• پیکاپ داخلی: برای تقویت و انتقال صدای ساز به آمپلی‌فایر یا سیستم صوتی.
• بدنه سبک و مقاوم: اغلب از مواد ترکیبی یا چوب‌های سبک ساخته می‌شود.
• قابلیت تنظیم صدا: امکان استفاده از افکت‌ها و تنظیمات صوتی متنوع.
• کاربرد: اجراهای زنده، موسیقی پاپ، تلفیقی و مدرن.

کمانچه الکتریک به نوازندگان امکان می‌دهد تا در محیط‌های پر سر و صدا و کنسرت‌های بزرگ، صدای ساز خود را به وضوح و قدرت بیشتری ارائه دهند.

تعداد و جنس سیم‌ها و انواع کوک

تعداد و جنس سیم‌ها

کمانچه‌های قدیمی معمولاً دارای دو یا سه سیم بودند. با ورود ویولن به ایران و تأثیرپذیری از این ساز، سیم چهارم به کمانچه افزوده شد و امروزه اغلب کمانچه‌ها چهار سیم دارند.

• جنس سیم‌ها: در گذشته از ابریشم یا روده تابیده شده حیوانات استفاده می‌شد. امروزه سیم‌های فلزی (اغلب سیم ویولن) رایج است که دوام و قابلیت کوک بالاتری دارند.

انواع کوک

کوک سیم‌های کمانچه بسته به سبک موسیقی، منطقه جغرافیایی و سلیقه نوازنده متفاوت است. رایج‌ترین کوک‌ها عبارت‌اند از:

• می-لا-ر-سل: کوک استاندارد و مشابه ویولن، مناسب برای موسیقی دستگاهی ایرانی.
• ر-لا-ر-لا: کوک لری، مناسب برای موسیقی لری و مقامی.
• سل-دو-سل-دو: کوک آذری، مناسب برای موسیقی آذربایجان.
• می-لا-می-لا: برای دستگاه همایون، آواز اصفهان، دستگاه چهارگاه و راست‌پنجگاه.
• ر-لا-ر-سل: برای دستگاه نوا.

این تنوع در کوک، امکان اجرای طیف وسیعی از مقام‌ها و دستگاه‌های موسیقی ایرانی و محلی را فراهم می‌کند.

تفاوت‌های صدادهی و جدول مقایسه‌ای

تفاوت‌های صدادهی انواع کمانچه ناشی از ساختار کاسه، جنس چوب و پوست، تعداد و جنس سیم‌ها، نوع کوک و سبک نوازندگی است. در جدول زیر، ویژگی‌های صدادهی مدل‌های مختلف کمانچه مقایسه شده است:

تفاوت‌های صدادهی، انتخاب نوع کمانچه را برای نوازندگان بر اساس سبک موسیقی، منطقه جغرافیایی و سلیقه شخصی تعیین می‌کند.

به طور کلی تمامی کمانچه های معمولی ای که در بازار هستند، در سه مدل پشت باز، پشت بسته و آلتو تولید می شوند. عامل اصلی ای که باعث ایجاد مدل های متنوع کمانچه شده است، تفاوت آن ها در نحوه ساخت و طراحی کاسه ساز است. در ادامه ویژگی های انواع کمانچه را بررسی می کنیم:

نتیجه گیری

ساز کمانچه یکی از ساز های قدیمی و اصیل ایرانی است که بسیاری از علاقه مندان به ساز و دنیای موسیقی برای یادگیری موسیقی و نواختن ساز، با آن شروع می کنند. ساز کمانچه در طول تاریخ دستخوش تغییرات زیادی شده است و تولید آن در نواحی مختلف باعث به وجود آمدن انواع کمانچه با ویژگی های متفاوت و منحصر به فرد شده است. برای آشنایی بیشتر با کمانچه ها در این مقاله چهار مورد از رایج ترین مدل های کمانچه یعنی مدل های پشت باز، پشت بسته، آلتو و آذری نام برده و درمورد آن ها توضیح داده شد.